Turgut Kuytu
Genel tanım, epidemiyoloji
Lomber spinal stenoz (LSS), spinal kanalın daralması sonucu nörolojik ve vasküler yapıların sıkışması ve buna bağlı olarak bel ağrısı ve yürüme güçlüğünün ortaya çıkmasıyla karakterizedir. Klinik tablo, ilgili seviyede kontrol edilen nörolojik işlevlere göre değişiklik gösterir. Ağrı sıklıkla kalçalara ve bacaklara (tek veya çift taraflı) yayılır; buna alt ekstremitelerde parestezi ve güçsüzlük eşlik edebilir ve şikayetler genellikle öne eğilme (fleksiyon) veya oturma ile hafifler. İleri vakalarda alt ekstremitelerde paraparezi-pleji ya da idrar-dışkı inkontinansı gibi diğer nörolojik bozukluklar ve komplikasyonlar da görülebilir. Spinal kanalın daralması nöral yapıların dışında vasküler yapıları da etkileyerek kan akışını kısıtlayıp venöz konjesyona yol açabilir. Bu da sinir köklerinde iskemiye yol açarak fiziksel aktiviteyle şiddetlenen ve lomber spinal stenozun tipik belirtisi olan “nörojenik kladikasyo”ya neden olur (1). Edinsel ve konjenital olarak 2 ayrı grupta değerlendirilir.
LSS ile ilgili önemli epidemiyolojik çalışmalardan biri genel popülasyonda LSS nin ne kadar yaygın olduğunu ve bunun bel ağrısı semptomları ile ilişkisini bilgisayarlı tomografi (BT) kullanarak inceleyen Framingham Spinal Stenoz çalışmasıdır. Spinal kanal çapının 12 mm veya daha az olması rölatif stenoz, 10 mm veya daha az olması ise mutlak stenoz kabul edilir. ABD toplum temelli bir örneklemde konjenital LSS prevalansı; göreceli stenoz için %4,71, mutlak stenoz için ise %2,62 saptanmıştır. Edinsel stenoz prevalansı ise yaşla birlikte artış göstererek 60-69 yaş grubunda göreceli stenoz için %47,2’ye, mutlak stenoz için ise %19,4’e ulaşmaktadır. 60 yaş üzeri genel popülasyonda LSS nin oldukça yüksek oranda görülmesi, bu hasta grubundaki ağrı ve nörolojik semptomların yalnızca radyolojik görüntüleme bulgularına dayanılarak LSS’ye bağlanmaması gerektiği konusunda uyarıcı niteliktedir. Bununla birlikte, mutlak stenozun bel ağrısı yaşama riskini 3 kat artırdığı saptanmıştır (2).
Risk faktörleri arasında ileri yaş, artmış vücut kitle indeksi (VKİ), daha büyük vertebral gövde boyutu ve daha küçük ön-arka kanal çapı sayılabilir (3,4). Daha nadir olmakla birlikte romatoid artrit ve ankilozan spondiliti de içeren otoimmün hastalıklar da olası etyolojik faktörlerdendir (5,6).
Konjenital LSS daha erken yaşlarda ortaya çıkar ve dejenetratif değişikliklerin daha az eşlik ettiği çoklu seviyeleri kapsar. Skolyoz ve akondroplazi gibi kalıtsal durumlar da spinal kanalın daralmasına ve olgularda klinik semptomların daha erken yaşlarda ortaya çıkmasına neden olabilir (7,8).
Patofizyoloji
Edinsel LSS anatomik olarak santral stenoz, lateral reses, foraminal stenoz olarak 3 grupta değerlendirilir.
Santral spinal stenoz omurilik kanalının merkezindeki daralmayı ifade eder. Lomber düzeyde kauda equinayı da içine alan spinal kanalın daralması anlamına gelir. Başlıca patofizyolojik mekanizmalar ligamentum flavum hipertrofisi, diskte bulging, faset eklemlerindeki osteoartritik değişiklikler ve faset eklem hipertrofisi gibi dejeneratif süreçlerdir (9), (Şekil-1).
Şekil-1: Edinsel santral spinal stenoz MR görüntüsü, (Turgut Kuytu’nun arşivinden).
Ligamentum flavum hipertrofisi kollajenin yeniden şekillenmesi (remodeling) ve zamanla artan mekanik yüklenme sonucu meydana gelir ve bu da santral kanalı daraltan bir kalınlaşmaya yol açar (10). Buna ek olarak disk dejenerasyonu ve omurgadaki instabilite dejeneratif spondilolistezise yol açarak kanalda daralmaya yol açabilir. Bu da öne doğru eğilmekle hafifleyen bacaklarda ağrı, uyuşma ve bası altında kalan nöral yapının fonksiyonuna göre değişen farklı hareketlerde kuvvet kaybı ve nörojenik kladikasyoya neden olabilir (11).
Lateral reses stenozu ise omurilikten ayrılan sinir köklerinin ana kanalı terk etmeden hemen önceki geçtiği yan oluklardaki daralmadır. Genellikle tek bir sinir kökünü sıkıştırarak bacağa yayılan siyatik tarzı ağrılara yol açar. Lateral kısımlardaki bu daralma faset eklem hipertrofisi, intervertebral disk dejenerasyonu ve osteofit oluşumu gibi lateral reses boşluğunu toplu halde daraltan yaşa bağlı dejeneratif değişikliklerden kaynaklanır (Şekil-2).
Şekil-2:Lateral reces stenozu, aksiyel kesit MR görüntüsü, (Turgut Kuytu’nun arşivinden).
Foraminal stenoz da sinir köklerinin omurgayı tamamen terk ettiği çıkış deliklerinin (foramen) daralmasıdır. Genellikle disk yüksekliğinin azalması ve faset eklem kireçlenmesiyle tetiklenir (Şekil-3).
Şekil-3: Foraminal stenoz MR görüntüsü, (Turgut Kuytu’nun arşivinden).
Edinsel LSS gelişimi çok faktörlü bir süreç olduğundan patofizyolojinin anlaşılması tedavi planlamasında büyük önem taşır. Omurgadaki göreceli instabilite, intervertebral diskin dejenerasyonuyla başlar ve vertebral segmentlerde hipermobiliteye ve bu da posterior faset eklemleri üzerindeki baskıyı artırarak disk mesafelerinin daralmasına, ekstansiyon açısının değişmesine ve faset eklemlerinin genişlemesine neden olur. Zamanla bu eklemler sertleşebilir ve ankiloz adı verilen bir süreçle füze olabilir (12).
Bunun yanında ligamentum flavum hipertrofisi ve faset eklem tropizmi dejeneratif LSS gelişimiyle doğrudan ilişkilidir. Ligamentum flavumda artmış kollajen içeriği ve azalmış elastik lifler ve buna sekonder ligamentum flavum hipertrofisi hastalığın gelişiminde önemli rol oynar (13).
Faset eklem tropizmi ise omurganın her iki yanındaki faset eklemlerinin yönelimindeki asimetriyi ifade eder. Bu asimetri mekanik yüklerin dengesiz dağılımına yol açarak lomber omurgadaki dejenerasyona katkı sağlayabilir. Faset eklem tropizmi LSS’nin patogenezinde kritik rol oynayan faset eklem osteoartriti gelişimiyle anlamlı düzeyde ilişkili bulunmuştur. Faset eklemlerinin asimetrik yönelimi dengesiz mekanik strese yol açarak dejeneratif değişiklikleri hızlandırıp spinal kanal daralmasına neden olabilir (14).
Kronik inflamasyon ve fibrozis de LSS’nin patofizyolojisinde önemli rol oynamaktadır. Ligamentum flavum ve faset eklemlerinde artmış pro-inflamatuar belirteçler ve matriks remodeling enzimlerinin varlığının doku kalınlaşmasına ve spinal esnekliğin azalmasına yol açtığı ortaya konmuştur. Anjiyopoietin benzeri protein 2 (Angptl2) nin inflamatuar bir mediatör olarak işlev gördüğü ve hipertrofik ligamentum flavumda normal dokuya oranla anlamlı derecede yüksek olduğu tespit edilmiştir. Artmış Angptl2 ekspresyonunun kronik infalamuar yanıtlarla ilişkili bir sitokin olan IL-6’nın ekspresyonunu yukarı regüle ederek inflamasyona doğrudan katkıda bulunduğu saptanmıştır (15).
IL-6 pro-inflamatuar bir sitokin olup fibrozis ve doku kalınlaşmasında önemli rol oynar. Angptl2 ligamentum flavumda IL-6 ekspresyonunu aktive ederek kollajen birikimini ve fibroblast aktivitesini artıran hücresel yanıtlar zinciri başlatır ve bu süreçler aşırı fibrozise yol açarak ligamentum flavumun kalınlaşmasına ve elastikiyetini kaybetmesine neden olur. Kalınlaşan bu ligament daha sonra spinal kanal boşluğuna doğru ilerleyerek kanalda nöral basıya katkıda bulunur (16).
Konjenital LSS ise yapısal olarak doğumdan itibaren olguların spinal kanal çaplarının normal populasyona göre daha dar olmasını ifade eder. Bu olgularda pedikül uzunluklarının daha kısa olduğu saptanmıştır. Semptomlar ve klinik tablo, edinsel LSS hastalarıyla benzerdir ancak semptomların daha erken dönemde ortaya çıktığı görülür (17,18), (Şekil-4).
Şekil-4: Konjenital stenoz, 41 y erkek hasta, MR görüntüsü, (TurgutKuytu’nun arşivinden).
Çalışmalar, transforming growth factor-beta ve bone morphogenetic protein-2 genlerindeki mutasyonların konjenital LSS de rol oynadığını ortaya koymaktadır. Bu genler mutasyona uğradığında posterior longitudinal ligamanın kemikleşme sürecini değiştirmektedir. Ayrıca kemik uzamasında rol oynayan fibroblast growth factur receptor 2 (FGFR3) geni ve intervertebral disk herniasyonuna yol açan collagen 1A1 (COL1A1 ve collagen 1A2 (COL1A2) genleri de konjenital LSS ile ilişkili bulunmuştur (19).
Klinik bulgular
Edinsel LSS yaşamın altıncı veya yedinci dekadında ortaya çıkar (20). Genellikle bel ağrısı, bacak ağrısı, bacaklarda uyuşma ve kuvvet kaybı ile kendini gösterir. Semptomlar sıklıkla iki taraflıdır. Nörojenik kladikasyo çok sık görülür. Kladikasyo şikayeti olan hastalar tipik olarak öne eğilme ile rahatlarken geriye doğrulma ile ağrıda aşırı artış tarif ederler. Oturma pozisyonunda rahatlama LSS ile non-spesifik bel ağrısını ayırdetmede önemli bir belirteçtir. Non-spesifik bel ağrısında uzun süreli oturma ile ağrı artarken LSS de bu pozisyonda rahatlama olur. Muayenede sıklıkla hareket açıklığında azalma, lomber ekstansiyonda kısıtlılık ve hamstring kaslarında gerginlik saptanır. Ciddi sinir kökü tutulumu olan olgularda nörolojik defisitler saptanabilir. Fokal motor kayıp, DTR lerde azalma ve bir veya daha fazla spinal kök düzeyinde parestezi görülebilir (21).
Konjenital LSS ise genellikle 4. veya 5. dekatta olmak üzere daha erken yaşlarda ortaya çıkar. İlerleyici dejenerasyondan ziyade pedikül uzunluğunun daha kısa olmasından kaynaklanır. Sıklıkla çok seviyeli tutulum ve daha az dejeneratif değişiklik görülür.
Klinik açıdan konjenital ve edinsel LSS benzer bir tablo sergiler (22).
Tanı
LSS tanısı anamnez, fizik ve nörolojik muayene, görüntüleme yöntemlerini içeren çok faktörlü bir süreçtir. Anamnezde ilerleyici şekilde yürüme mesafesinde kısalma ve muayenede bel ekstansiyonunda ağrının artarken fleksiyonda hafiflemesi tipiktir (23). Sık karşılaşılan semptomlar bel ağrısı, nörojenik kladikasyo, alt ekstemitelerde parestezi, hareketle artan bacak ağrısı ya da elektrik çarpması hissidir. Hastaların büyük bölümü yürürken bel bölgesinde artan ağrıdan şikayet eder. Bu ağrı tipik olarak öne eğilmekle veya oturmakla hafifler (24).
Muayenede özellikle lomber ekstansiyonda kıstlılık, hamstring kaslarında gerginlik, basıya uğrayan sinir köküne bağlı olarak değişiklikler gösteren motor, his kusurları görülebilir. DTR lerde azalma saptanabilir.
Bu olgular sıklıkla olmasa da eyer tarzı his kusuru, idrar ya da gaita inkontinansı, alt ekstermitelerde motor defisit ve/veya cinsel disfonksiyona yol açan kauda equina sendromu ile de başvurabilirler. Bu durum acil cerrahi girişim gerektirir. Tanıda manjetik rezonans görüntüleme (MRG) altın standarttır (25).
Spesifik olmasa da bu olguların muayenesinde Lasegue testi pozitif saptanabilir (26).
Klinik muayene de Romberg testi de LSS hastalarında %91 oranında özgül olarak bildirilmiştir (1).
TEDAVİ
Konservatif
Bel ağrısına yönelik tedaviler arasında ortalama 1 haftalık istirahat, antienflamatuar ilaçlar, oral kortikosteroidler, kas gevşeticiler, prostoglandin E1 analogları, antidepresanlar, antikonvülzanlar (gabapentinler), fizik tedavi, korse kullanımı, ısı tedavisi, masaj, elektriksel stimülasyon ve traksiyon sayılabilir (27, 28).
Epidural steroid enjeksiyonu ve diğerleri
Ağrı kesicilere ve istirahate rağmen günlük yaşamı olumsuz etkileyen, akut yayılan ağrılar ve nörojenik kladikasyo durumlarında semptomların iyileştirilmesi amacıyla endikedir (29). Bunun dışında floroskopi eşliğinde epidural aralığa ince bir kateter yardımıyla girilerek hedef sinir kökü etrafına steroid, lokal anestezikler ya da yapışık açıcı özel solüsyonlar enjekte etme, kronik yapışıklıkları mekanik ve kimyasal olarak açma esasına dayanan epidural nöroplasti de seçili olgularda kullanılabilir (30).
Cerrahi tedavi
Cerrahi girişimin amacı ne olmalı?
LSS cerrahisinde temel amaç yeterli dekompresyon olmalıdır. Nöral basının yeterli derecede ortadan kalkmasının yanında cerrahi girişimin instabiliteye yol açmaması gerekir. Olgular hastalığın doğal seyri nedeniyle ileri yaş grubunda olduğundan kısa cerrahi süre, olası en az kanama, düşük peroperatif komplikasyon riski, postoperatif erken mobilizasyon ve kısa hospitalizasyon sekonder olası komplikasyonların önüne geçecektir.
Ne zaman cerrahi girişim kararı alınmalı?
2-3 ay süreyle uygun konservatif tedavi uygulanmasına rağmen hastaların günlük yaşamlarını etkileyen ağrı, kas güçsüzlüğü ve alt ekstremitelerdeki paresteziye bağlı yürüme bozukluğu gibi şikayetleri devam eden olgularda cerrahi tedavi önerilir. İnstabilitenin bulunmadığı durumlarda, dejeneratif spondilolistezis veya skolyoza bağlı bel ağrılarının tedavisinde cerrahiye nadiren başvurulur (31). Yani nörolojik defisiti olmayan, nörojenik kladikasyosu olmayan sadece bel ağrısı şikayeti olan olgularda cerrahi girişim endike değildir. Cerrahi kararı verilirken, BT veya MRG görüntülerindeki anormal bulguların hastanın şikayetleriyle uyumlu olması gerekir (32). Cerrahi tedavinin temel prensibi, sinir yapılar üzerindeki baskıyı yeterli düzeyde ortadan kaldırmaktır (33).
Teknikler
Açık ya da mikroskopik laminektomi, füzyonla birlikte laminektomi, mikroskopik bilateral laminatomi-foraminotomi gibi geleneksel yöntemlerle beraber laminoplasti, transspinöz split laminektomi, tübüler retraktör ile dekompresyon, mikroskopik unilateral girişim-bilateral dekompresyon, endoskopik dar kanal cerrahisi gibi daha az invaziv teknikler de mevcuttur.
Yeterli dekompresyon sağlamak amacıyla çok fazla kemik yapının çıkarılması sonucunda instabilite gelişme ihtimali öngörülüyorsa, bölgenin sabitlenmesi (stabilizasyon) düşünülmelidir. Füzyon cerrahisi adayları arasında ciddi stenotik lezyonları, spondilolistezisi, skolyozu veya kifozu olan olgular, daha önce geçirilmiş cerrahi sonrasında gelişen nüks disk hernisi, tekrarlayan darlık ve önceki füzyona bağlı ortaya çıkan proksimal segment dejenerasyonu olan olgular yer alabilir (34). Ciddi multisegmental stenozu olan ileri yaş hastalarda segmental instabiliteye yol açmayacak şekilde sadece laminektomi ya da bilateral laminatomi-foraminotomi uygulaması önerilebilir (35). Laminoplasti, transspinöz split laminektomi gibi teknikler de tanımlanmış olmakla birlikte son dönemde özellikle “unilateral girişim-bilateral dekompresyon” ve “endoskopik girişimler” LSS cerrahisinde tercih edilen minimal invaziv yöntemler olmuştur. Daha küçük cilt kesisi, daha az kanama, anatomik yapının daha fazla korunabilmesi, postoperatif daha az ağrı, erken mobilizsyon ve daha kısa hospitalizasyon süresi gibi avantajları bildirilmiştir (36), (Şekil-5,6).
Şekil-5: Çok seviye santral spinal stenoz, unilateral girişim-bilateral dekompresyon cerrahisi, üstte preop, altta postop MR görüntüleri, (Turgut Kuytu’nun arşivinden).
Şekil-6: Üstteki olgunun postop BT görüntüleri, (Turgut Kuytu’nun arşivinden).
Endoskopik diskektomi ve laminektominin mikroskopik laminektomi, mikrodiskektomi veya açık diskektomi gibi geleneksel prosedürlerle karşılaştırıldığı çeşitli randomize kontrollü çalışmalarda, sonuçlar açısından anlamlı fark gözlenmemiştir (37).
Özetle LSS nin ana belirtileri nörojenik kladikasyo ve yayılan bel ağrısıdır. Nörolojik defisiti başlamış ve ilerleme eğiliminde olan ve/veya konservatif tedavilerden fayda görmemiş olgularda cerrahi girişimi geciktirmemek gerekir. Cerrahi tedavide temel amaç yeterli dekompresyondur. Gerekli dekompresyon derecesine, eşlik eden instabiliteye ve yapısal sorunlara bağlı olarak stabilizasyon tercih edilebilmekle birlikte güncel çalışmalar LSS nin cerrahi tedavisinde daha az invaziv cerrahi yöntemlerin daha üstün olduğunu ortaya koymuştur (38). Tüm patogenezi anlamaya ve tedaviyi buna yönelik olarak uygulamaya odaklanan bir strateji daha başarılı terapötik sonuçlar sağlayacaktır.
Kaynaklar
1. Katz JN, Zimmerman ZE, Mass H, et al. Diagnosis and management of lumbar spinal stenosis: a review. JAMA. 2022;327(17):1688–1699.
2. Kalichman L, Cole R, Kim DH, Li L, Suri P, Guermazi A, Hunter DJ. Spinal stenosis prevalence and association with symptoms: the Framingham Study. Spine J. 2009;9(7):545–550.
3. Abbas J, Hamoud K, May H, et al. Socioeconomic and physical characteristics of individuals with degenerative lumbar spinal stenosis. Spine. 2013;38(9):E554–E561.
4. Abbas J, Peled N, Hershkovitz I, et al. The role of vertebral morphometry in the pathogenesis of degenerative lumbar spinal stenosis. Biomed Res Int. 2021;2021:7093745.
5. Kawaguchi Y, Matsuno H, Kanamori M, et al. Radiologic findings of the lumbar spine in patients with rheumatoid arthritis, and a review of pathologic mechanisms. J Spinal Disord Tech. 2003;16(1):38–43.
6. Luken MG 3rd, Patel DV, Ellman MH. Symptomatic spinal stenosis associated with ankylosing spondylitis. Neurosurgery. 1982;11(5):703–705.
7. Singh K, Samartzis D, Vaccaro AR, et al. Congenital lumbar spinal stenosis: a prospective, control-matched, cohort radiographic analysis. Spine J. 2005;5(6):615–622.
8. Lurie J, Tomkins-Lane C. Management of lumbar spinal stenosis. BMJ. 2016;352:h6234.
9. Katz JN, Harris MB. Lumbar spinal stenosis. N Engl J Med. 2008;358(8):818–825.
10. Genevay S, Atlas SJ. Lumbar spinal stenosis. Best Pract Res Clin Rheumatol. 2010;24(2):253–265.
11. Atlas SJ, Keller RB, Robson D, et al. Surgical and nonsurgical management of lumbar spinal stenosis: four-year outcomes from the Maine lumbar spine study. Spine (Phila Pa 1976). 2000;25(5):556–562.
12. Lee BH, Moon SH, Suk KS, et al. Lumbar spinal stenosis: pathophysiology and treatment principle: a narrative review. Asian Spine J. 2020;14(5):682–693.
13. Katz JN, Harris MB. Lumbar spinal stenosis. N Engl J Med. 2008;358(8):818–825.
14. Genevay S, Atlas SJ. Lumbar spinal stenosis. Best Pract Res Clin Rheumatol. 2010;24(2):253–265.
15. Nakamura T, Okada T, Endo M, et al. Angiopoietin-like protein 2 promotes inflammatory conditions in the ligamentum flavum in the pathogenesis of lumbar spinal canal stenosis by activating interleukin-6 expression. Eur Spine J. 2015;24(9):2001–2009.
16. Sugimoto K, Nakamura T, Tokunaga T, et al. Angiopoietin-like protein 2 induces synovial inflammation in the facet joint leading to degenerative changes via interleukin-6 secretion. Asian Spine J. 2019;13(3):368–376.
17. Lai MKL, Cheung PWH, Cheung JPY. A systematic review of developmental lumbar spinal stenosis. Eur Spine J. 2020;29(9):2173–2187.
18. Lai MKL, Cheung PWH, Song YQ, et al. Pedigree analysis of lumbar developmental spinal stenosis: determination of potential inheritance patterns. J Orthop Res. 2021;39(8):1763–1776.
19. Byvaltsev VA, Kalinin AA, Hernandez PA, et al. Molecular and genetic mechanisms of spinal stenosis formation: systematic review. Int J Mol Sci. 2022;23(21):13479.
20. Schroeder GD, Kurd MF, Vaccaro AR. Lumbar spinal stenosis: how is it classified? J Am Acad Orthop Surg. 2016;24(12):843–852.
21. Hall S, Bartleson JD, Onofrio BM, et al. Lumbar spinal stenosis: clinical features, diagnostic procedures, and results of surgical treatment in 68 patients. Ann Intern Med. 1985;103(2):271–275.
22. Singh K, Samartzis D, Vaccaro AR, et al. Congenital lumbar spinal stenosis: a prospective, control-matched, cohort radiographic analysis. Spine J. 2005;5(6):615–622.
23. Munakomi S, Foris LA, Varacallo M. Spinal stenosis and neurogenic claudication. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024 Jan–. [Updated 2023 Aug 13]. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430872/
24. Munakomi S, Kumar BM. Wasting of extensor digitorum brevis as a decisive preoperative clinical indicator of lumbar canal stenosis: a single-center prospective cohort study. Ann Med Health Sci Res. 2016;6(5):296–300.
25. Comer C, Finucane L, Mercer C, et al. SHADES of grey – the challenge of ‘grumbling’ cauda equina symptoms in older adults with lumbar spinal stenosis. Musculoskelet Sci Pract. 2020;45:102116.
26. Das JM, Dua A, Nadi M. Straight leg raise test (Lasegue sign). In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024. [Updated 2024 Oct 6]. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430872/
27. Imai A, Kaneoka K, Okubo Y, et al. Trunk muscle activity during lumbar stabilization exercises on both a stable and unstable surface. J Orthop Sports Phys Ther. 2010;40(6):369–375.
28. Kim HJ, Kim JH, Park YS, et al. Comparative study of the efficacy of limaprost and pregabalin as single agents and in combination for the treatment of lumbar spinal stenosis: a prospective, double-blind, randomized controlled non-inferiority trial. Spine J. 2016;16(6):756–763.
29. Patel HA, Cheppalli NS, Bhandarkar AW, Patel V, Singla A. Lumbar spinal steroid injections and infection risk after spinal surgery: a systematic review and meta-analysis. Asian Spine J. 2022;16(6):947–957.
30. Kim SH, Choi SS. Epidural neuroplasty/epidural adhesiolysis. Anesth Pain Med. 2016;11(1):14–22.
31. Hong JY, Song KS, Cho JH, Lee JH, Kim NH. An updated overview of low back pain management. Asian Spine J. 2022;16(6):968–982.
32. Ishimoto Y, Yoshimura N, Muraki S, et al. Associations between radiographic lumbar spinal stenosis and clinical symptoms in the general population: the Wakayama Spine Study. Osteoarthritis Cartilage. 2013;21(6):783–788.
33. Tram J, Srinivas S, Wali AR, Lewis CS, Pham MH. Decompression surgery versus interspinous devices for lumbar spinal stenosis: a systematic review of the literature. Asian Spine J. 2020;14(4):526–542.
34. Kim YH, Ha KY, Rhyu KW, et al. Lumbar interbody fusion: techniques, pearls and pitfalls. Asian Spine J. 2020;14(5):730–741.
35. Lee BH, Moon SH, Suk KS, Kim HS, Yang JH, Lee HM. Lumbar spinal stenosis: pathophysiology and treatment principle: a narrative review. Asian Spine J. 2020;14(5):682–693.
36. Celiker O, Kuytu T, Karaoglu A, Bicer S, Altunyuva O. Comparison of three different surgical techniques in cases of single-level lumbar spinal stenosis: a retrospective clinical study. J Musculoskelet Surg Res. 2026;10:295–302.
37. Park SM, Park J, Jang HS, et al. Biportal endoscopic versus microscopic lumbar decompressive laminectomy in patients with spinal stenosis: a randomized controlled trial. Spine J. 2020;20(2):156–165.
38. Kwon JW, Moon SH, Park SY, Park SJ, Park SR, Suk KS, Kim HS, Lee BH. Lumbar spinal stenosis: review update 2022. Asian Spine J. 2022;16(5):789–798.
